Głosy z masowych grobów: Operacja Anfal i zbrodnia przeciwko Kurdom
Dogłębne wyjaśnienie ludobójczej operacji Anfal w 1988 roku. Poznaj fakty dotyczące ataków chemicznych, masowych egzekucji i losu 182 000 Kurdów.
Najważniejsze
- Operacja Anfal była ludobójczą kampanią irackiego reżimu Baas przeciwko Kurdom w 1988 roku, której celem było zniszczenie kurdyjskiego oporu i arabizacja regionu.
- Kampania, dowodzona przez Ali Hasana al-Madżida, doprowadziła do śmierci od 50 000 do 182 000 osób, głównie cywilów.
- Reżim Saddama Husajna systematycznie używał broni chemicznej, w tym sarinu i gazu musztardowego, do atakowania kurdyjskich wiosek.
- Anfal obejmował masowe egzekucje, przymusowe przesiedlenia i zniszczenie ponad 90% kurdyjskich wsi na objętych nią obszarach.
- Mimo uznania Anfal za ludobójstwo przez sądy w Iraku i kilku innych krajach, międzynarodowa reakcja w tamtym czasie była znikoma z powodu geopolitycznych uwarunkowań zimnej wojny.
Operacja Anfal, przeprowadzona przez iracki reżim Baas w 1988 roku, nie była operacją wojskową w tradycyjnym sensie, lecz systematyczną, ludobójczą kampanią mającą na celu eksterminację kurdyjskiej ludności wiejskiej. Pod pretekstem walki z partyzantką, reżim Saddama Husajna zrównał z ziemią tysiące wiosek, użył broni chemicznej przeciwko cywilom i zamordował w masowych egzekucjach nawet do 182 000 mężczyzn, kobiet i dzieci, których jedyną zbrodnią była ich etniczność.
Kluczowe fakty
- Nazwa: „Al-Anfal” to tytuł ósmej sury Koranu, oznaczającej „łupy wojenne”. Reżim Baas cynicznie użył tego terminu do usankcjonowania grabieży i eksterminacji Kurdów.
- Okres: Oficjalnie od 23 lutego do 6 września 1988 roku.
- Cel: Eliminacja kurdyjskich grup oporu (peszmergów), zniszczenie kurdyjskiej wsi jako bazy wsparcia oraz arabizacja strategicznych obszarów, zwłaszcza wokół bogatego w ropę Kirkuku.
- Ofiary: Szacunki wahają się od 50 000 do 182 000 zabitych lub „zaginionych”. Zdecydowana większość to cywile.
- Metody: Ataki z użyciem broni chemicznej, masowe egzekucje, tworzenie obozów koncentracyjnych, systematyczne niszczenie wsi i infrastruktury, przymusowe przesiedlenia.
- Główny wykonawca: Ali Hasan al-Madżid, kuzyn Saddama Husajna, noszący przydomek „Chemiczny Ali”.
Czym dokładnie była operacja Anfal?
Operacja Anfal była wieloetapową kampanią ludobójstwa przeprowadzoną przez armię iracką na rozkaz reżimu partii Baas w 1988 roku na terenach irackiego Kurdystanu. Choć publicznie przedstawiano ją jako operację przeciwpartyzancką wymierzoną w kurdyjskich bojowników (peszmergów), jej prawdziwym celem była depopulacja i zniszczenie kurdyjskiej wsi. Nazwa kampanii, zaczerpnięta z Koranu, miała nadać jej pozór religijnej legitymizacji, przedstawiając Kurdów jako niewiernych, a ich własność jako legalne „łupy wojenne”. W praktyce oznaczało to systematyczne ataki na ludność cywilną, w tym z użyciem broni chemicznej, masowe aresztowania, rozdzielanie rodzin, egzekucje mężczyzn w wieku poborowym oraz transportowanie kobiet, dzieci i starców do obozów śmierci na pustyniach południowego Iraku. Kampania Anfal była kulminacją dziesięcioleci polityki arabizacji i represji wobec Kurdów, mającą na celu ostateczne rozwiązanie „problemu kurdyjskiego” poprzez fizyczną eliminację znacznej części tej populacji.
Saddam Husajn, dyktator Iraku i przywódca partii Baas, który wydał rozkaz przeprowadzenia ludobójczej operacji Anfal.
Dlaczego reżim Saddama Husajna zaatakował Kurdów?
Atak na Kurdów w 1988 roku był motywowany splotem czynników ideologicznych, strategicznych i ekonomicznych. Po pierwsze, iracka partia Baas, oparta na ideologii panarabskiego nacjonalizmu, postrzegała odrębną tożsamość i aspiracje Kurdów jako egzystencjalne zagrożenie dla jedności terytorialnej i arabskiego charakteru państwa. Kurdyjski ruch oporu, wspierany okresowo przez wrogi Irakowi Iran, był stałym cierniem w boku Bagdadu. Po drugie, kampania Anfal została przeprowadzona pod koniec wyczerpującej wojny iracko-irańskiej (1980–1988). Reżim obawiał się, że Kurdowie, współpracujący z Teheranem, mogą otworzyć drugi front na północy kraju. Anfal miał być prewencyjnym uderzeniem i brutalną karą za tę współpracę. Po trzecie, kluczowym motywem była kontrola nad bogatymi w ropę naftową złożami w rejonie Kirkuku, historycznie zamieszkanym w dużej mierze przez Kurdów. Poprzez eksterminację i przymusowe wysiedlenia ludności kurdyjskiej, reżim dążył do trwałej zmiany demograficznej (arabizacji) tego strategicznego regionu, aby zabezpieczyć swoje najważniejsze źródło dochodów.
Kto był głównym architektem i wykonawcą ludobójstwa?
Głównym architektem operacji Anfal był Ali Hasan al-Madżid, kuzyn i bliski współpracownik Saddama Husajna. W marcu 1987 roku Husajn mianował go sekretarzem generalnym Północnego Biura partii Baas, przyznając mu absolutną władzę nad wszystkimi agencjami państwowymi w regionie kurdyjskim – wojskiem, wywiadem i administracją cywilną. Al-Madżid, który za swoje zbrodnie zyskał przydomek „Chemiczny Ali”, osobiście nadzorował każdy aspekt kampanii, od planowania ataków chemicznych po organizację masowych egzekucji i tworzenie obozów. Jego bezwzględność i fanatyzm są udokumentowane w nagraniach audio przechwyconych po upadku reżimu. Na jednym z nich chełpi się: „Uderzę w nich bronią chemiczną i zabiję ich wszystkich… Kto się sprzeciwi? Społeczność międzynarodowa? Pieprzyć społeczność międzynarodową i tych, którzy jej słuchają”. Działał on jednak z pełnym upoważnieniem Saddama Husajna, który jako prezydent i naczelny dowódca sił zbrojnych ponosił ostateczną odpowiedzialność za ludobójstwo.
Jak przebiegała kampania Anfal? Czy miała etapy?
Tak, kampania Anfal była precyzyjnie zaplanowaną operacją wojskową podzieloną na osiem odrębnych faz, z których każda była wymierzona w inny geograficznie obszar kontrolowany przez kurdyjskich partyzantów. Każdy etap przebiegał według podobnego, śmiercionośnego schematu. Najpierw dokonywano ataków chemicznych na cele cywilne i pozycje peszmergów, aby wywołać panikę i złamać wolę oporu. Następnie siły lądowe otaczały dany obszar, tworząc kocioł i odcinając drogi ucieczki. Wsie były systematycznie bombardowane i ostrzeliwane przez artylerię. Schwytana ludność była gromadzona w tymczasowych punktach zbornych, gdzie dokonywano selekcji. Mężczyźni i chłopcy w wieku od około 15 do 50 lat byli oddzielani, transportowani w odległe miejsca i mordowani strzałem w tył głowy nad wykopanymi wcześniej dołami. Kobiety, dzieci i starcy trafiali do obozów koncentracyjnych, gdzie umierali z głodu, chorób i wycieńczenia. Na końcu buldożery równały z ziemią całe wsie, aby zatrzeć ślady ich istnienia.
Osiem faz operacji Anfal (1988)
| Faza | Daty | Region docelowy | Główne siły kurdyjskie | Uwagi |
|---|---|---|---|---|
| Anfal 1 | 23 lutego – 18 marca | Dolina Dżafati (Jafayati) | Patriotyczna Unia Kurdystanu (PUK) | Intensywne użycie broni chemicznej. |
| Anfal 2 | 22 marca – 1 kwietnia | Region Kara Dach (Qara Dagh) | Patriotyczna Unia Kurdystanu (PUK) | Zmasowane ataki na ludność cywilną. |
| Anfal 3 | 7 kwietnia – 20 kwietnia | Region Garmian | Patriotyczna Unia Kurdystanu (PUK) | Najbrutalniejsza faza; masowe egzekucje mężczyzn. |
| Anfal 4 | 3–8 maja | Dolina Małego Zabu | Demokratyczna Partia Kurdystanu (KDP) | Celem było przecięcie szlaków zaopatrzeniowych. |
| Anfal 5, 6, 7 | 15 maja – 26 sierpnia | Doliny Szaqlawa i Rawanduz | Demokratyczna Partia Kurdystanu (KDP) | Operacje na trudnym, górzystym terenie. |
| Anfal 8 | 25 sierpnia – 6 września | Region Badinan | Demokratyczna Partia Kurdystanu (KDP) | Ostatnia faza; objęła tereny przy granicy z Turcją. |
Ataki chemiczne
Zniszczone wsie
Masowe groby
Przesiedlenia
Jaką rolę odegrała broń chemiczna?
Broń chemiczna była kluczowym i definiującym elementem kampanii Anfal, stanowiąc narzędzie terroru i masowej zagłady. Reżim iracki użył jej na bezprecedensową skalę przeciwko własnym obywatelom. Ataki z powietrza z użyciem samolotów i helikopterów dostarczały śmiercionośny koktajl środków paralityczno-drgawkowych (sarin, tabun, VX) oraz gazu musztardowego. Celem tych ataków nie były wyłącznie pozycje wojskowe, ale przede wszystkim wsie, miasteczka, a nawet uciekający cywile. Gaz musztardowy powodował straszliwe oparzenia skóry, oczu i dróg oddechowych, prowadząc do powolnej, bolesnej śmierci. Gazy paralityczno-drgawkowe zabijały w ciągu kilku minut poprzez uduszenie. Ocalali z ataków często do końca życia cierpieli na chroniczne choroby układu oddechowego, ślepotę, nowotwory i zaburzenia neurologiczne. Użycie broni chemicznej miało na celu nie tylko fizyczną eliminację, ale także złamanie ducha oporu i wywołanie masowej paniki, która ułatwiała siłom lądowym schwytanie zdezorientowanej i przerażonej ludności.
Pomnik w Halabdży, wzniesiony na miejscu masowego grobu, symbolizuje męczeństwo miasta i jest centralnym punktem corocznych obchodów rocznicy ataku chemicznego.
Czy atak na Halabdżę był częścią operacji Anfal?
Formalnie, atak chemiczny na miasto Halabdża 16 marca 1988 roku nie był częścią ośmiu ponumerowanych faz operacji Anfal, która rozpoczęła się na innym obszarze miesiąc wcześniej. Jednakże był on nierozerwalnie związany z tą samą ludobójczą polityką i przeprowadzony w tym samym okresie. Halabdża, miasto liczące wówczas około 70 000 mieszkańców, zostało zajęte przez irańskich żołnierzy i sprzymierzonych z nimi kurdyjskich peszmergów. W odwecie, irackie lotnictwo przez pięć godzin bombardowało miasto mieszanką gazu musztardowego, sarinu, tabunu i VX. Był to największy w historii atak z użyciem broni chemicznej na ludność cywilną. Zginęło natychmiast około 5000 osób, głównie kobiet i dzieci, a kolejne 7000–10 000 zostało trwale okaleczonych. Sceny z Halabdży – ciała matek tulących martwe dzieci na ulicach – stały się makabrycznym symbolem całej kampanii przeciwko Kurdom, mimo że technicznie leżały poza geograficznym i czasowym zakresem ponumerowanych operacji Anfal.
Jaka była skala zniszczeń i liczba ofiar?
Skala zniszczeń i strat ludzkich była katastrofalna. Według ustaleń Human Rights Watch i rządu Regionalnego Kurdystanu, w trakcie operacji Anfal i powiązanych z nią działań antkurdyjskich w latach 1987–1989, reżim Baas zamordował lub spowodował „zniknięcie” od 50 000 do 182 000 osób. Najczęściej przyjmowana i dokumentowana liczba to 182 000. Ofiarami byli w przeważającej większości cywile. Zniszczenia materialne były równie przerażające. Zniszczono około 4500 kurdyjskich wsi i osad, co stanowiło ponad 90% wszystkich osiedli na terenach wiejskich objętych operacją. Zniszczono także 1754 szkoły, 270 szpitali i ośrodków zdrowia oraz 1979 meczetów i kościołów. Celem było nie tylko zabicie ludzi, ale całkowite wymazanie kurdyjskiej obecności, kultury i historii z mapy północnego Iraku. Było to ludobójstwo w pełnym tego słowa znaczeniu, łączące masowe morderstwo (biocyd) ze zniszczeniem środowiska życia (ekocyd) i kultury (etnocyd).
Co działo się z osobami schwytanymi podczas Anfal?
Los schwytanych był przesądzony przez ich płeć i wiek. Po zebraniu w punktach zbiorczych, takich jak twierdza Topzawa koło Kirkuku, agenci irackiego wywiadu (Amn i Istikhbarat) dokonywali brutalnej segregacji.
- Mężczyźni i nastoletni chłopcy: Byli uznawani za potencjalnych lub aktywnych „sabotażystów”. Odseparowywano ich od rodzin, ładowano na ciężarówki i wywożono w nieznanym kierunku. W rzeczywistości trafiali na odległe, pustynne tereny w południowym i zachodnim Iraku, m.in. w okolice miasta Samawa. Tam zmuszano ich do stania nad świeżo wykopanymi dołami i mordowano seriami z karabinów maszynowych. Były to fabryki śmierci, gdzie w ciągu kilku miesięcy zginęły dziesiątki tysięcy ludzi.
- Kobiety, dzieci i osoby starsze: Ich los był pozornie lepszy, ale w praktyce oznaczał powolną śmierć. Byli transportowani do specjalnie utworzonych obozów koncentracyjnych, takich jak Nugra Salman. Panowały tam skrajnie nieludzkie warunki: przeludnienie, brak wody, żywności i opieki medycznej. Śmierć z głodu, pragnienia, chorób zakaźnych i wycieńczenia była na porządku dziennym. Wiele kobiet było gwałconych przez strażników.
„Kiedy przywieźli nas do Nugra Salman, strażnicy zabrali nam wszystko. Mieliśmy tylko ubrania na sobie. Spaliśmy na gołej ziemi, po 50 osób w małej celi. Dawali nam trochę spleśniałego chleba i brudną wodę. Każdego dnia ktoś umierał. Dzieci umierały nam na rękach”. — T свидетельство ocalałej z obozu, zebrane przez Human Rights Watch w raporcie „Genocide in Iraq” (1993).
Dziecięce buciki, odnalezione w jednym z wielu masowych grobów, są niemym świadectwem losu najmłodszych ofiar ludobójstwa.
Jak wyglądało życie w obozach dla „ocalonych”?
Życie w obozach dla „ocalonych” z Anfal było przedłużoną agonią. Osoby, które nie zostały zakwalifikowane do natychmiastowej egzekucji – głównie kobiety, małe dzieci i starcy – trafiały do obozów takich jak Nugra Salman, Dubs i Sumud (przemianowany później na Rizgari). Nie były to obozy dla uchodźców, lecz obozy koncentracyjne zaprojektowane w celu powolnej eksterminacji. Więźniowie byli stłoczeni w brudnych, betonowych barakach lub namiotach, bez dostępu do podstawowej higieny. Racje żywnościowe były głodowe – często składały się jedynie z kawałka suchego chleba i niewielkiej ilości mętnej wody. Szerzyły się choroby, takie jak czerwonka, tyfus i cholera, a jakakolwiek opieka medyczna praktycznie nie istniała. Śmiertelność, zwłaszcza wśród dzieci i osób starszych, była niezwykle wysoka. Przetrzymywanie w tych warunkach było formą ludobójstwa przez wyniszczenie, zgodną z definicją Konwencji ONZ z 1948 roku.
Kompleks w Rizgari, dawny obóz przymusowych przesiedleń Sumud, gdzie przetrzymywano ocalałych z Anfal w nieludzkich warunkach. Zdjęcie z 2011 r.
Czy sprawcy zostali pociągnięci do odpowiedzialności?
Tak, choć nie wszyscy i dopiero po latach. Po obaleniu reżimu Saddama Husajna w 2003 roku, nowo utworzony Specjalny Trybunał Iracki postawił czołowych przywódców partii Baas przed sądem. Proces w sprawie Anfal toczył się w latach 2006–2007. Główny oskarżony, Ali Hasan al-Madżid („Chemiczny Ali”), został skazany na śmierć za ludobójstwo, zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości. Wyrok wykonano w 2010 roku. Na śmierć skazano również ministra obrony Sultana Hashima Ahmada al-Tai oraz zastępcę dyrektora operacji wojskowych Husajna Rashida al-Tikriti. Sam Saddam Husajn został skazany na śmierć i stracony w 2006 roku w innym procesie (dotyczącym masakry w Dudżail w 1982 r.), zanim formalnie zakończył się proces w sprawie Anfal. Wielu niższych rangą funkcjonariuszy i żołnierzy nigdy nie poniosło odpowiedzialności. Mimo wyroków, procesy te były krytykowane za pewne niedociągnięcia proceduralne, ale stanowiły ważny akt wymierzenia sprawiedliwości ofiarom.
Wyroki w procesie Anfal przed Specjalnym Trybunałem Irackim (2007)
| Oskarżony | Stanowisko | Zarzuty | Wyrok |
|---|---|---|---|
| Ali Hasan al-Madżid | Dowódca operacji Anfal | Ludobójstwo, zbrodnie przeciwko ludzkości | Kara śmierci |
| Sultan Hashim Ahmad al-Tai | Minister obrony | Zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko ludzkości | Kara śmierci |
| Husajn Raszid al-Tikriti | Zastępca szefa operacji | Ludobójstwo, zbrodnie wojenne | Kara śmierci |
| Sabir Abd al-Aziz al-Duri | Szef wywiadu wojskowego | Zbrodnie przeciwko ludzkości | Dożywocie |
| Farhan Mutlak al-Dżuburi | Dowódca wywiadu wschodniego | Zbrodnie przeciwko ludzkości | Dożywocie |
| Tahir Tawfiq al-Ani | Gubernator Mosulu | Brak dowodów winy | Uniewinnienie |
Jakie są długofalowe skutki operacji Anfal dla Kurdystanu?
Długofalowe skutki operacji Anfal są głębokie i wielowymiarowe. W wymiarze ludzkim, trauma pokoleniowa jest wszechobecna. Tysiące rodzin wciąż nie odnalazło szczątków swoich bliskich, co uniemożliwia domknięcie żałoby. Ci, którzy przeżyli ataki chemiczne, do dziś zmagają się z ciężkimi chorobami przewlekłymi. W wymiarze ekologicznym i ekonomicznym, zniszczenie tysięcy wsi i skażenie gleby bronią chemiczną zrujnowało rolnictwo i tradycyjny wiejski styl życia, prowadząc do masowej urbanizacji i uzależnienia od pomocy zewnętrznej. Politycznie, Anfal stał się kamieniem węgielnym kurdyjskiej tożsamości narodowej i argumentem na rzecz samostanowienia. Pamięć o ludobójstwie wzmocniła determinację Kurdów do posiadania własnego, bezpiecznego państwa lub autonomii, gdzie nigdy więcej nie będą ofiarami arbitralnej przemocy ze strony centralnego rządu. Coroczne obchody rocznicy ataku na Halabdżę i kampanii Anfal są nie tylko aktem pamięci, ale także manifestacją politycznej woli przetrwania i niezależności.
Źródła i dalsza lektura
- Human Rights Watch, Genocide in Iraq: The Anfal Campaign Against the Kurds, lipiec 1993, www.hrw.org
- United States Holocaust Memorial Museum, The Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan, encyclopedia.ushmm.org
- BBC News, What was the Anfal Campaign?, 14 stycznia 2010, news.bbc.co.uk
- Al Jazeera, Remembering the Halabja chemical attack, 16 marca 2021, www.aljazeera.com
- Kanan Makiya, Republic of Fear: The Politics of Modern Iraq, University of California Press, 1998.
- Joost R. Hiltermann, A Poisonous Affair: America, Iraq, and the Gassing of Halabja, Cambridge University Press, 2007.
Najczęstsze pytania
- Czym była operacja Anfal?
- Operacja Anfal była ludobójczą kampanią przeciwko irackim Kurdom, przeprowadzoną przez reżim Saddama Husajna od lutego do września 1988 roku. Jej oficjalnym celem była walka z kurdyjskimi partyzantami, ale w rzeczywistości doprowadziła do śmierci co najmniej 182 000 cywilów i zniszczenia tysięcy wiosek.
- Kto był odpowiedzialny za ludobójstwo Anfal?
- Głównym odpowiedzialnym był prezydent Iraku Saddam Husajn. Bezpośrednim dowódcą i architektem operacji był jego kuzyn, Ali Hasan al-Madżid, znany jako „Chemiczny Ali”. Działali oni w ramach struktur partii Baas i irackiej armii.
- Ile osób zginęło podczas kampanii Anfal?
- Szacunki dotyczące liczby ofiar śmiertelnych wahają się od 50 000 do ponad 182 000. Najczęściej cytowana liczba, podawana przez organizacje kurdyjskie i Human Rights Watch, to 182 000 zamordowanych. Ofiarami byli głównie cywile, w tym kobiety, dzieci i osoby starsze.
- Dlaczego świat nie zareagował na ludobójstwo Kurdów w 1988 roku?
- Międzynarodowa reakcja była znikoma, ponieważ wiele krajów, w tym Stany Zjednoczone i państwa europejskie, wspierało Irak w wojnie z Iranem. Reżim Saddama Husajna był postrzegany jako strategiczny partner przeciwko rewolucyjnemu Iranowi, co doprowadziło do ignorowania doniesień o zbrodniach wojennych i ludobójstwie.
- Jakie są dzisiejsze skutki operacji Anfal?
- Skutki są wciąż odczuwalne: tysiące rodzin wciąż poszukuje szczątków bliskich w masowych grobach, a ziemia w wielu regionach jest skażona bronią chemiczną. Trauma psychologiczna przetrwała pokolenia, a sama kampania stała się fundamentalnym elementem kurdyjskiej tożsamości narodowej i dążenia do niepodległości.