UNSILENCED.
EN
← Alle artikelen
NL · Nederlands· 15 min leestijd

Charles de Gaulle en de onafhankelijkheid van Algerije: Bloedige dekolonisatie ontleed

Een diepgravende vergelijking van de Franse militaire doctrines onder De Gaulle in Algerije: van het Plan-Challe en hergroeperingskampen tot de Akkoorden van Évian.

Charles de Gaulle en de onafhankelijkheid van Algerije: Bloedige dekolonisatie ontleed
Afbeeldingsbron: Wikimedia Commons / Wikipedia — Charles de Gaulle

Kernpunten

  • Charles de Gaulle verleende Algerije geen vrijheid uit humanisme; de onafhankelijkheid werd door zeven jaar bloedig gewapend verzet en internationale diplomatieke isolatie afgedwongen.
  • Onder De Gaulles bewind (1958-1962) bereikten de Franse militaire operaties hun meest destructieve fase via het meedogenloze Plan-Challe en de opsluiting van meer dan twee miljoen Algerijnen in hergroeperingskampen.
  • De Akkoorden van Évian waarborgden voor Frankrijk geheime clausules om kernproeven in de Algerijnse Sahara voort te zetten tot 1966 en de pas ontdekte olie- en gasvelden te blijven exploiteren.
  • De Franse staat handhaafde decennialang een officiële censuurstaat, waarin de term 'oorlog' tot 1999 wettelijk werd vermeden en marteling systematisch werd toegedekt met amnestiewetten.

De historische werkelijkheid achter de zoektocht naar Charles de Gaulle onafhankelijkheid Algerije weerlegt het wijdverbreide schoolboeknarratief van een welwillende generaal die Algerije vaderlijk zijn soevereiniteit schonk: De Gaulles terugkeer naar de macht in 1958 luidde juist de meest brute militaire escalatie van het hele conflict in, waarbij meer dan twee miljoen boeren werden gedeporteerd naar prikkeldraadkampen en de Franse staat pas na uitputting, internationale isolatie en militair falen instemde met een soeverein Algerije.

Kernfeiten van het conflict

  • Periode van de oorlog: 1 november 1954 tot 19 maart 1962 (staakt-het-vuren) en 5 juli 1962 (officiële onafhankelijkheid).
  • Gevolgen onder De Gaulle (1958–1962): Uitrol van het meedogenloze Plan-Challe, systematisch gebruik van napalm, executies zonder proces en de gedwongen verhuizing van 2,1 miljoen Algerijnen naar centres de regroupement.
  • Nucleaire erfenis: Zeventien Franse kernproeven in de Sahara tussen 1960 en 1966, waarvan de nucleaire neerslag tot op heden tienduizenden nomadische burgers en nakomelingen vergiftigt.
  • Slachtofferaantallen: Schattingen van historici variëren tussen 350.000 en 500.000 Algerijnse doden direct door oorlogsgeweld; de Algerijnse staat hanteert 1,5 miljoen martelaren (chouhada).
  • Wettelijke ontkenning: Pas op 18 oktober 1999 verving het Franse parlement de officiële eufemismen ('operaties ter handhaving van de openbare orde') formeel door de term 'de Algerijnse Oorlog'.

Generaal Charles de Gaulle, architect van de Vijfde Franse Republiek

In westerse curricula en populaire historische overzichten wordt generaal Charles de Gaulle steevast geportretteerd als de staatsman die met vooruitziende blik een einde maakte aan een slepend koloniaal moeras. Wie in Nederland of België historisch speurwerk verricht naar Charles de Gaulle onafhankelijkheid Algerije, stuit vaak op het hardnekkige beeld van een pragmatische verlosser. De werkelijkheid van het Franse staatsapparaat tussen 1954 en 1962 toont echter een fundamenteel ander beeld: de dekolonisatie van Algerije was geen beraadslaging aan de onderhandelingstafel uit vrije wil, maar de uitkomst van een asymmetrische uitputtingsoorlog waarin de Franse staat drie elkaar opvolgende doctrines van buitengewoon geweld inzette om haar koloniale heerschappij in stand te houden.

Om de mechanica van deze dekolonisatie te ontleden, moeten we de drie concurrerende apparaten en doctrines van het Franse koloniale geweld naast elkaar leggen:

  1. De Vierde Republiek en de Politiestaat (1954–1958): De doctrine van 'Algérie c'est la France', geleid door Guy Mollet, Robert Lacoste en generaal Jacques Massu, gekenmerkt door stedelijke contraterreur en geïnstitutionaliseerde foltering.
  2. De Gaulles Vijfde Republiek en het Plan-Challe (1958–1960): De totale militaire escalatie, grootschalige ontworteling van de plattelandsbevolking in concentratiekampen en het forceren van een neokoloniale 'derde weg'.
  3. De OAS en de Terreur van de Verschroeide Aarde (1961–1962): Het gewelddadige schisma tussen muitende Franse generaals (Salan, Jouhaud) en Parijs, uitmondend in bomaanslagen en sabotage om een verwoest land achter te laten.

Vergelijkende analyse: Drie fasen van koloniaal staatsgeweld

De onderstaande matrix toont de transformatie van het Franse staatsgeweld tijdens de Algerijnse dekolonisatiestrijd. Het toont aan dat De Gaulles aantreden in mei 1958 geen de-escalatie betekende, maar juist de materiële en demografische vernietiging van het Algerijnse platteland maximaliseerde.

Dimensie Fase 1: De Vierde Republiek & De Folterstaat (1954–1958) Fase 2: De Gaulles Totale Oorlog & Plan-Challe (1958–1960) Fase 3: De Terugtocht & De OAS-Terreur (1961–1962)
Tijdsperiode November 1954 – Mei 1958 Juni 1958 – April 1961 April 1961 – Juli 1962
Belangrijkste daders & architecten Guy Mollet, Robert Lacoste, Jacques Massu, Paul Aussaresses Charles de Gaulle, Maurice Challe, Michel Debré Raoul Salan, Edmond Jouhaud, Jean-Jacques Susini (OAS)
Militaire doctrine Stedelijke contraterreur, rasteren van steden (quadrillage), marteling als inlichtingenmethode Massale luchtaanvallen, diepe commando-infiltraties, gedwongen deportaties, 'verboden zones' Asymmetrische stadsguerrilla, aanslagen op burgers, moord op onderhandelaars, verschroeide aarde
Slachtofferaantallen (geschat) 80.000 – 120.000 Algerijnen gedood; duizenden verdwenen tijdens de Slag om Algiers 200.000 – 350.000 Algerijnen gedood; tienduizenden doden door honger/koude in kampen 15.000 – 25.000 doden (Algerijnse burgers, FLN en Franse functionarissen door OAS-terreur)
Doofpot & censuur Inbeslagname van boeken (La Question van Henri Alleg), censuur op kranten, officiële ontkenning van marteling Amnestiewetgeving, censuur op het rapport-Rocard over de hergroeperingskampen, militair staatsgeheim Amnestiedecreten van 1962 en 1968, rehabilitatie van ter dood veroordeelde OAS-generaals
Huidige erkenning & herstel Erkenning van individuele moorden (Maurice Audin, Ali Boumendjel) onder president Macron Geen herstelbetalingen voor ontworteling; geen schadeloosstelling voor 2,1 miljoen kampbewoners Compensatie uitgekeerd aan Pieds-Noirs en OAS-veteranen; geen herstelbetaling aan Algerije
Gevaar & Terreur
2,1M Ontheemden
Grondstofextractie
17 Kernproeven

Charles de Gaulle en de onafhankelijkheid van Algerije: Mythes ontleed

De gangbare stelling luidt dat Charles de Gaulle na zijn beëdiging in juni 1958 direct koerste op het afstoten van Algerije. Dit is een anachronistische vertekening van de feiten. De Gaulle werd op 13 mei 1958 aan de macht geholpen door een oproer van ultra-kolonialen en hoge legerofficieren in Algiers, verenigd in het Comité de Salut Public. Zij zagen in de generaal de enige figuur die het Franse rijk bijeen kon houden na de vernederende nederlaag in Indochina (Dien Bien Phu, 1954) en de Suezcrisis (1956).

Toen De Gaulle op 4 juni 1958 vanaf het balkon van het regeringspaleis in Algiers zijn beroemde woorden uitsprak tegenover een uitzinnige menigte van Europese kolonisten (pieds-noirs):

"Je vous ai compris! (Ik heb u begrepen!) Ik weet wat u hier heeft willen doen. Ik zie dat de weg die u in Algerije heeft geopend, die van vernieuwing en broederschap is... Ik verklaar dat vanaf vandaag Frankrijk van oordeel is dat er in heel Algerije slechts één categorie inwoners is: er zijn uitsluitend volwaardige Fransen." — Charles de Gaulle, Toespraak in Algiers, 4 juni 1958

Charles de Gaulle in zijn vroege jeugd rond 1900

Deze toespraak was geen retorische list om de kolonisten zand in de ogen te strooien, maar de bevestiging van een imperialistisch integratieproject. De Gaulles eerste strategie was niet onafhankelijkheid, maar een combinatie van massale sociaaleconomische modernisering (het Plan de Constantine) en een genadeloze militaire pacificatie. Zijn doel was het Front de Libération Nationale (FLN) militair te vernietigen om vervolgens vanuit een onaantastbare machtspositie een associatieverdrag af te dwingen dat Algerije binnen de Franse invloedssfeer hield.


Dimensie 1: Het Plan-Challe en de hergroeperingskampen

Onder de Vierde Republiek had het leger zich voornamelijk gericht op steden en statische grensversperringen (de Morice-linie). Generaal Maurice Challe introduceerde onder De Gaulle een industriële methode van uitroeiing op het platteland. Het Plan-Challe (februari 1959 – april 1960) veegde het land systematisch schoon van west naar oost door middel van opeenvolgende operaties (Courroie, Étincelle, Jumelles en Pierres Précieuses).

Om het platteland van zijn bevolking te ontdoen en het FLN te isoleren van voedsel, inlichtingen en rekruten, verklaarde het Franse leger uitgestrekte bergregio's tot zones interdites (verboden zones). Iedere menselijke aanwezigheid in deze gebieden werd per definitie als vijandig beschouwd en vanuit de lucht met raketten en napalm bestookt.

   Ontworteling van de Algerijnse plattelandsbevolking (1957–1961)

 Jaar | Gedeporteerde burgers in hergroeperingskampen
----------------------------------------------------
 1957 | [####] 500.000
 1958 | [########] 1.000.000
 1959 | [############] 1.500.000
 1960 | [###############] 1.900.000
 1961 | [#################] 2.150.000
Groei van het aantal opgesloten Algerijnen in hergroeperingskampen (1957-1961) 0 500k 1.0M 1.5M 2.0M 500.000 1957 1.000.000 1958 1.500.000 1959 1.900.000 1960 2.150.000 1961

De honderdduizenden boeren die uit hun dorpen werden verdreven, belandden in zogeheten centres de regroupement. Dit waren feitelijk militaire concentratiekampen, omringd door prikkeldraad en wachttorens. In 1959 bracht de jonge Franse hoge ambtenaar Michel Rocard een geheim rapport uit dat de humanitaire catastrofe in deze kampen documenteerde:

"De situatie is wanhopig. In veel kampen sterven elke dag kinderen door ondervoeding en dysenterie. Er kan zonder overdrijving worden gesteld dat er op dit moment in Algerije honderdduizenden mensen simpelweg worden uitgehongerd onder militair toezicht. Een hele generatie wordt fysiek vernietigd." — Michel Rocard, Rapport sur les camps de regroupement en Algérie, 1959

De Gaulles regering hield het rapport-Rocard streng geheim en ging door met de deportaties. Aan het eind van 1960 leefde bijna de helft van de landelijke bevolking van Algerije — ruim twee miljoen mensen — opgesloten in deze ontberingskampen. De agrarische economie van het land werd voor decennia ontwricht.

Charles de Gaulle als jonge cadet op Saint-Cyr in 1910


Dimensie 2: De ontdekking van de Sahara en nucleair neokolonialisme

De hardnekkigheid waarmee De Gaulle weigerde de soevereiniteit van Algerije te erkennen, had een doorslaggevende economische en strategische reden: in 1956 waren in de Algerijnse Sahara enorme voorraden aardolie ontdekt (Hassi Messaoud) en aardgas (Hassi R'Mel). Voor De Gaulle, geobsedeerd door de grandeur en energie-onafhankelijkheid van Frankrijk, was het ondenkbaar dat deze rijkdommen in handen van een onafhankelijke Arabische staat zouden vallen.

Tijdens de onderhandelingen met de provisorische regering van de Algerijnse Republiek (GPRA) tussen 1960 en 1961 probeerde De Gaulle koste wat het kost de Sahara los te koppelen van het noorden van Algerije. Hij beschouwde de woestijn niet als Algerijns grondgebied, maar als een res nullius dat onder direct Frans gezag moest blijven.

De Franse kernproeven in de Sahara (1960–1966)

Naast olie was de Sahara het testterrein voor Frankrijks nucleaire aspiraties (Force de frappe). Op 13 februari 1960 bracht Frankrijk bij Reggane zijn eerste atoombom tot ontploffing: Gerboise Bleue, met een kracht van 70 kiloton (vier keer de bom op Hiroshima). De Gaulle feliciteerde de militairen met de woorden: "Hurra pour la France!"

| Codenaam proef | Datum | Locatie | Type proef | Geregistreerde opbrengst | Blootgestelde populatie | | :--- | :--- | :--- | :--- | :--- | :--- | Gerboise Bleue | 13 februari 1960 | Reggane | Atmosferisch (toren) | ~70 kiloton | Nomaden, Franse dienstplichtigen, kampgevangenen | | Gerboise Blanche | 1 april 1960 | Reggane | Atmosferisch (bodem) | ~4 kiloton | Omringende oases (Tuat-regio) | | Gerboise Rouge | 27 december 1960 | Reggane | Atmosferisch (bodem) | ~5 kiloton | Brede radioactieve wolk over West-Afrika | | Béryl (ramp) | 1 mei 1962 | In Ekker | Ondergronds (tunnel) | ~30 kiloton | Tunnelwand brak: ministers, soldaten en honderden Toearegs zwaar besmet |


Dimensie 3: Het bloedbad van 17 oktober 1961 in Parijs

Het geweld bleef geenszins beperkt tot Algerijns grondgebied. Terwijl De Gaulle in het Élysée werkte aan een diplomatieke uitweg, liet zijn prefect van politie in Parijs — de beruchte nazi-collaborateur Maurice Papon — in het najaar van 1961 een golf van terreur los op de Algerijnse migrantengemeenschap in de Franse hoofdstad.

Op 17 oktober 1961 organiseerde het FLN een vreedzame demonstratie van meer dan 30.000 Algerijnse mannen, vrouwen en kinderen tegen een discriminerende avondklok. De reactie van het politieapparaat onder direct toezicht van De Gaulles minister van Binnenlandse Zaken, Roger Frey, was meedogenloos:

  1. Willekeurig vuren: De politie opende het vuur op ongewapende demonstranten bij de Pont de Neuilly, de Pont Saint-Michel en de Boulevard Saint-Michel.
  2. Doodsknuppelen en verdrinken: Honderden demonstranten werden bewusteloos geslagen en in de Seine gegooid; anderen werden doodgeslagen op de binnenplaats van het hoofdbureau van politie (Préfecture de Police).
  3. Massa-arrestaties: Ruim 14.000 Algerijnen werden opgesloten in het Palais des Sports en het Stade de Coubertin onder mensonterende omstandigheden.

Historicus Jean-Luc Einaudi bewees dat er die nacht tussen de 200 en 300 Algerijnen werden vermoord. De Gaulles regering legde direct een totale perscensuur op. De officiële lezing meldde de volgende ochtend slechts drie doden. Lijken die aanspoelden langs de Seine werden heimelijk begraven in anonieme graven. Geen enkele politieagent of leidinggevende is ooit veroordeeld.

Herdenkingsplaquette in Dinant waar Charles de Gaulle in 1914 gewond raakte


Dimensie 4: De desertie van de Harkis en de furie van de OAS

Toen De Gaulle begin 1961 inzag dat militair succes de politieke dynamiek niet kon keren — het FLN behield onverminderd legitimiteit en de Algemene Vergadering van de VN dreigde Frankrijk openlijk te veroordelen — forceerde hij de onderhandelingen in Évian-les-Bains. Dit ontketende een burgeroorlog binnen de koloniale gelederen.

In april 1961 pleegden vier Franse generaals (Challe, Salan, Jouhaud en Zeller) een staatsgreep in Algiers: de beruchte Putsch des généraux. Hoewel De Gaulle de opstand binnen enkele dagen brak, vormden deserteurs en ultra-rechtse kolonisten de Organisation Armée Secrète (OAS). Onder leiding van generaal Raoul Salan ontketende de OAS een golf van terreuraanslagen in zowel Algerije als Europees Frankrijk.

In de laatste maanden voor de onafhankelijkheid voerde de OAS een doelgerichte tactiek van de 'verschroeide aarde' uit:

  • Het platbranden van openbare gebouwen, ziekenhuizen en de Universiteitsbibliotheek van Algiers (waar 600.000 unieke historische boeken werden vernietigd).
  • Dagelijkse sluipschuttersmoorden op willekeurige Algerijnse burgers op straat (ratonnades).
  • Talloze moordaanslagen op Charles de Gaulle zelf, waarvan de aanslag bij Petit-Clamart in augustus 1962 de bekendste was.

Het cynische verraad aan de Harkis

Een van de donkerste hoofdstukken van De Gaulles dekolonisatiepolitiek betrof het lot van de Harkis: circa 200.000 inheemse Algerijnse hulptroepen die door het Franse leger waren gerekruteerd om tegen het FLN te vechten. Na de ondertekening van de Akkoorden van Évian op 18 maart 1962 gaf De Gaulle strikte instructies om grootschalige evacuatie van de Harkis naar Frankrijk te voorkomen.

In een berucht ministerieel telegram van minister van Legerzaken Pierre Messmer (mei 1962) werd Franse officieren bevolen om Harkis die probeerden te vluchten te ontwapenen en repatriëringsschepen te blokkeren; officieren die hulp boden, riskeerden disciplinaire straffen. De achtergelaten hulptroepen werden overgeleverd aan de wraak van de overwinnaars. Tussen de 30.000 en 70.000 Harkis werden in de maanden na juli 1962 gemarteld en vermoord als collaborateurs. Degenen die er op eigen houtje in slaagden Frankrijk te bereiken, werden decennialang weggestopt in zompige barakkenkampen in Zuid-Frankrijk, zonder burgerrechten.


Het oordeel

Wie de historische balans opmaakt van de relatie tussen Charles de Gaulle en de onafhankelijkheid van Algerije, stelt vast dat het officiële Franse heldenepos berust op geschiedvervalsing. De Gaulle dekoloniseerde Algerije niet uit idealisme, humanisme of respect voor het zelfbeschikkingsrecht der volkeren. Hij capituleerde voor de geopolitieke en economische onhoudbaarheid van een koloniale oorlog die het Franse leger demoraliseerde, de staatskas leegzoog en de Franse diplomatieke positie in de Derde Wereld verwoestte.

Zijn leiderschap tussen 1958 en 1962 kenmerkte zich door een kille calculus: eerst een meedogenloze militaire escalatie om het verzet uit te roeien, vervolgens een poging om de olie- en atoomrijke Sahara los te peuteren van het land, en ten slotte een gehaaste terugtocht waarbij honderdduizenden loyale bondgenoten (de Harkis) werden achtergelaten om te worden afgeslacht, terwijl Franse militairen straffeloosheid genoten via amnestiedecreten.

De Vijfde Franse Republiek werd niet geboren als een vredig democratisch project, maar als een direct uitvloeisel van een koloniale coup, bezegeld met het bloed van honderdduizenden Algerijnse burgers.


Wat de geschiedenis ons leert

De Algerijnse dekolonisatie onder De Gaulle biedt cruciale lessen over de wijze waarop westerse staten opereren tijdens het uiteenvallen van hun imperiale structuren:

  1. Militaire 'pacificatie' maskeert altijd structurele terreur: Termen zoals pacification, 'hergroepering' en 'ordehandhaving' waren bureaucratische verhullingen voor het deporteren van 40% van een boerenbevolking en het inzetten van marteling op industriële schaal.
  2. Dekolonisatie eindigt zelden met formele soevereiniteit: De Akkoorden van Évian lieten een zware neokoloniale hypotheek achter. Frankrijk hield grip op de energiesector en gebruikte Algerijns grondgebied nog jarenlang als nucleaire testlocatie.
  3. De staat beschermt zichzelf met institutionele amnestie: De amnestiewetten van De Gaulle (1962 en 1968) dienden niet om nationale wonden te helen, maar om systematische oorlogsmisdaden van generaals en ministers af te schermen voor rechters en historici.
  4. Klassieke koloniale machten offeren hun eigen hulptroepen op: De tragedie van de Harkis illustreert het structurele lot van gekoloniseerde soldaten die voor de bezetter vechten: nuttig kanonnenvlees tijdens de opstand, overtollig en veracht ballastmateriaal tijdens de aftocht.

Bronnen en historisch onderzoek

  • Horne, Alistair. A Savage War of Peace: Algeria 1954-1962. New York Review Books, 2006. NYRB Classics
  • Alleg, Henri. La Question. Éditions de Minuit, 1958; herdruk 2008. Les Éditions de Minuit
  • Einaudi, Jean-Luc. La Bataille de Paris: 17 octobre 1961. Éditions du Seuil, 1991. Le Seuil
  • Stora, Benjamin. Les mémoires dangereuses: Devoir de mémoire et travail d'histoire. Albin Michel, 2021. Albin Michel
  • Rocard, Michel. Rapport sur les camps de regroupement et autres textes sur la guerre d'Algérie. Éditions Mille et une nuits, 2003. Fayard / Mille et une nuits
  • Aussaresses, Paul. Services spéciaux, Algérie 1955-1957. Éditions Perrin, 2001. Éditions Perrin

Veelgestelde vragen

Wat was de rol van Charles de Gaulle bij de onafhankelijkheid van Algerije?
Charles de Gaulle kwam in mei 1958 aan de macht via een militaire staatsgreep van koloniale generaals die eisten dat Algerije Frans bleef. Aanvankelijk intensiveerde hij de oorlog met het Plan-Challe en grootschalige hergroeperingskampen om het FLN militair te vernietigen. Pas toen bleek dat pacificatie onmogelijk was en Frankrijk internationaal geïsoleerd raakte, accepteerde De Gaulle tussen 1959 en 1962 via de Akkoorden van Évian een onderhandelde onafhankelijkheid, waarbij hij Franse belangen in Sahara-olie en atoomtestlocaties veiligstelde.
Hoeveel slachtoffers vielen er tijdens de Algerijnse Onafhankelijkheidsoorlog?
De dodentallen blijven historisch betwist. Algerijnse overheidsbronnen noemen 1,5 miljoen martelaren ('chouhada'). Franse en internationale historici schatten het aantal Algerijnse burgers en FLN-strijders die direct door militair geweld omkwamen tussen de 300.000 en 500.000, exclusief de tienduizenden doden door honger en ziekte in de hergroeperingskampen. Aan Franse zijde sneuvelden ruim 25.000 militairen en kwamen duizenden Europese burgers om het leven.
Wie waren de belangrijkste bevelhebbers verantwoordelijk voor het Franse optreden?
Onder de Vierde Republiek waren generaal Jacques Massu en generaal Raoul Salan verantwoordelijk voor systematische marteling tijdens de Slag om Algiers (1957). Na 1958 gaf president Charles de Gaulle het opperbevel aan generaal Maurice Challe, architect van het Plan-Challe, bijgestaan door premier Michel Debré. Daarnaast voerde de extreemrechtse Organisation Armée Secrète (OAS) onder Salan in 1961-1962 een terreurcampagne van de verschroeide aarde.
Waarom bleef het Franse geweld in Algerije decennialang onbesproken en verzwegen?
Tot 1999 weigerde de Franse staat de term 'oorlog' te gebruiken en sprak men eufemistisch van 'operaties ter handhaving van de openbare orde'. Daarnaast vaardigde De Gaulle in 1962 en 1968 brede amnestiewetten uit die Franse militairen en functionarissen vrijstelden van vervolging voor foltering, standrechtelijke executies en verdwijningen. Pas met getuigenissen van generaals zoals Paul Aussaresses rond 2000 werd de omvang van de staatsterreur onontkoombaar publiek.
Heeft Frankrijk ooit herstelbetalingen of excuses aangeboden voor Algerije?
Frankrijk heeft tot op heden geweigerd formele staatsverontschuldigingen aan te bieden of herstelbetalingen uit te keren voor kolonisatie, oorlogsmisdaden of de radioactieve vervuiling door de 17 kernproeven in de Sahara (Reggane en In Ekker). President Emmanuel Macron erkende weliswaar de moord op Maurice Audin en Ali Boumendjel en noemde kolonisatie een 'misdaad tegen de menselijkheid', maar wees herstelbetalingen en een nationaal mea culpa categorisch af.
#algerije#charles-de-gaulle#dekolonisatie#franse-geschiedenis#oorlogsmisdaden#kolonialisme#decolonisation#colonialism