Hesabu za Ukoloni: Data ya Ardhi, Kazi ya Shokoa na Mauaji Afrika Mashariki
Uchambuzi wa kina wa data kuhusu ukoloni Afrika Mashariki: sheria za ardhi, kodi ya kichwa, kambi za mateso, na uhasibu wa unyonyaji wa kiuchumi.

Mambo muhimu
- Ukoloni Afrika Mashariki ulikuwa mfumo wa kiuchumi ulioundwa kupora ardhi na kulazimisha nguvukazi ya wenyeji kupitia kodi na sheria za kikatili.
- Sheria za Ardhi ya Taji (Crown Lands Ordinances) za 1902 na 1915 ziliwapora Waafrika zaidi ya ekari milioni 7 za ardhi yenye rutuba nchini Kenya pekee.
- Mfumo wa kodi ya kichwa na vibanda (Hut and Poll Tax) haukuanzishwa kukusanya mapato pekee, bali kuwalazimisha Waafrika kuingia kwenye uchumi wa vibarua vya walowezi.
- Vita vya Maji Maji na uasi wa Mau Mau vilisababisha vifo vya mamia kwa maelfu ya Waafrika kupitia njaa iliyopangwa na kambi za mateso.
- Urithi wa ukoloni unaendelea leo kupitia ukoloni mamboleo, mikataba isiyo na usawa ya rasilimali, na migogoro ya kugawa ardhi isiyotatuliwa.
Ukoloni katika Afrika Mashariki haukuwa mradi wa 'ustaarabu' bali mashine thabiti ya kihasibu iliyoundwa kupora ardhi, kuvunja mifumo ya uzalishaji ya jamii za kiasili, na kulazimisha mamilioni ya Waafrika kuingia kwenye uchumi wa utumwa wa mishahara duni kupitia sheria za kodi na kambi za mateso.
Mambo Muhimu ya Kijografia na Kihistoria
- Uvamizi wa Kisheria: Ukoloni ulirasimishwa na Mkutano wa Berlin (1884–1885), ukitekelezwa kwanza kupitia makampuni binafsi ya kifalme (DOAG na IBEAC) kabla ya himaya za serikali za Ujerumani na Uingereza kuchukua udhibiti kamili.
- Utawala wa Kidhalimu: Ujerumani ilitumia mfumo wa amri za kijeshi na maafisa wa 'Akida' na 'Jumbe', wakati Uingereza ilitekeleza 'Utawala Usio wa Moja kwa Moja' (Indirect Rule) uliobuniwa na Frederick Lugard kupitia machifu vibaraka.
- Uhandisi wa Nguvukazi: Kodi za lazima (Hut and Poll Tax) zilianzishwa si kwa uhaba wa fedha, bali kama mbinu ya kisheria ya kuwazuia Waafrika kujitegemea kiuchumi na kuwalazimisha kufanya kazi kwenye mashamba ya mkonge, kahawa na chai.
- Ubaguzi wa Rangi (Apartheid ya Mapema): Nchini Kenya, mfumo wa kitambulisho cha shingoni (Kipande) ulitumiwa kudhibiti kila mwanamume Mwafrika mwenye umri wa zaidi ya miaka 16, ukizuia uhuru wa kutembea na kuzuia madai ya mishahara bora.
- Uharibifu wa Idadi ya Watu: Mchanganyiko wa vita vya ukoloni, magonjwa ya mifugo yaliyoingizwa kutoka nje (rinderpest mnamo 1891), na njaa vilipunguza idadi ya mifugo kwa 90% na kupunguza idadi ya jamii za wafugaji kama Wamasai kwa nusu.

What the numbers measure: Mizania ya Unyang'anyi wa Kikoloni
Nambari zilizohifadhiwa kwenye kumbukumbu za kikoloni hazikuandikwa kuelezea maumivu ya jamii zilizotekwa, bali zilikuwa daftari la mapato na matumizi ya biashara ya kifalme. Kila hekta iliyopimwa, kila kitambulisho cha Kipande kilichosajiliwa, na kila shilingi ya kodi iliyokusanywa ilipima ufanisi wa dola ya kizungu katika kuvunja jamii ya Kiafrika ili kuijenga upya kama mashine ya kuzalisha malighafi.
Swali la msingi: ukoloni ni nini? Katika muktadha wa Afrika Mashariki, ukoloni ulikuwa muundo wa kisiasa, kiuchumi na kitamaduni ambapo nguvu za kigeni zilijitwalia mamlaka kamili juu ya ardhi na watu, zikajiweka kisheria juu ya wenyeji, na kuelekeza rasilimali zote kuelekea miji mikuu ya Ulaya (metropoles) kama London na Berlin. Ili kuelewa ukoloni ulianza mwaka gani, lazima tutofautishe uvamizi wa awali wa kibiashara wa karne ya 19 na kuanzishwa rasmi kwa himaya baada ya Mkataba wa Berlin wa 1885, ambapo mipaka ya sasa ya Tanganyika, Kenya na Uganda ilichorwa kwenye meza bila uwepo wa Mwafrika hata mmoja.
Utawala huu ulitegemea nguzo tatu kuu zilizopimika kiidadi:
- Uporaji wa Kisheria wa Ardhi: Kupitia amri kama vile East Africa (Lands) Order in Council ya 1901 na Crown Lands Ordinance ya 1915 nchini Kenya, serikali ya kikoloni ilitangaza ardhi yote kuwa milki ya Mfalme wa Uingereza. Waafrika waligeuzwa mara moja kuwa wapangaji wa muda (tenants-at-will) kwenye ardhi ya mababu zao.
- Kodi Kama Silaha ya Kulazimisha Ajira: Sheria ya Kodi ya Vibanda ya 1901 na Kodi ya Kichwa ya 1910 ziliweka ushuru wa wastani wa rupia 3 hadi shilingi 12 kwa mwaka. Mkulima Mwafrika aliyekuwa akilima mtama au ndizi hakuwa na matumizi ya fedha za kikoloni; njia pekee ya kupata fedha hizo ili kuepuka kuchomewa nyumba au kufungwa jela ilikuwa kwenda kuajiriwa kwenye mashamba ya walowezi kwa ujira wa shilingi 4 hadi 8 kwa mwezi.
- Uthibiti wa Mienendo na Utumwa wa Vibandiko: Mfumo wa Kipande ulioanza rasmi nchini Kenya mwaka 1920 ulimlazimisha kila mwanamume Mwafrika kubeba kidude cha chuma chenye alama zake za vidole, jina la mwajiri wake, na mshahara aliolipwa. Mwafrika aliyepatikana bila Kipande alikamatwa mara moja na kuadhibiwa.
Utawala wa Sheria ya Taji
Kupora uhuru na ardhi
Kambi na Maeneo Tenzi
Native Reserves na kambi
Kazi za Shokoa
Ujira duni wa lazima
Kodi ya Lazima
Hut & Poll Tax
Sera za Kikoloni na Athari Zake za Moja kwa Moja:
Uvamizi wa Kijeshi (1885-1900) -> Sheria za Ardhi (1901-1915) -> Kodi na Vitambulisho (1910-1920) -> Upinzani na Vita vya Uhuru (1950-1961)
Katika jamii za Kitanzania, utawala wa kikoloni wa Wajerumani ulioongozwa na magavana kama vile Hermann von Wissmann na baadaye Adolf von Götzen ulitegemea viboko (flogging), unyongaji hadharani, na kulazimisha upandaji wa pamba kwenye maeneo kame ya kusini. Upimaji wa takwimu za kikoloni unaonyesha ongezeko kubwa la uzalishaji wa pamba na mkonge, lakini unachoficha ni uharibifu wa kilimo cha chakula uliosababisha baa la njaa la kudumu.
| Eneo la Kikoloni | Sheria Kuu ya Ardhi | Eneo Lililoporwa (Ekari) | Njia Kuu ya Kulazimisha Nguvukazi | Athari Kuu kwa Wenyeji |
|---|---|---|---|---|
| Kenya (White Highlands) | Crown Lands Ordinances (1902, 1915) | 7,500,000 | Kodi ya Kichwa, Mfumo wa Kipande, Kazi ya Shokoa | Wakikuyu, Wamaasai na Wanandi kufungiwa 'Reserves' |
| Tanganyika (Ujerumani/Uingereza) | Imperial Decree (1895) / Land Ordinance (1923) | 2,200,000 | Kulazimisha kilimo cha pamba, 'Kodi ya Kibanda', viboko | Vita vya Maji Maji, vifo 300,000+, njaa kali |
| Uganda Protectorate | Buganda Agreement (1900) | Mailo Land (Ekari 9,000+) | Kodi ya 'Kasanvu' (kazi ya kulazimishwa serikalini) | Utabaka kati ya machifu wa Baganda na wakulima |
| Zanzibar Protectorate | Makubaliano ya Ulinzi (1890) | Mashamba ya Mikarafuu | Utumwa wa deni kwa vibarua wa mashambani | Kuporomoka kwa ardhi ya asili ya Waandamu na Wapemba |
"Lazima tufanye kila liwezekanalo kuhakikisha kwamba idadi kubwa ya Waafrika inafanya kazi kwenye mashamba ya wazungu. Njia pekee ya kufanikisha hili ni kupitia ongezeko la kodi ya vibanda na kichwa, na kupunguza maeneo yao ya ardhi ili wasiweze kujitosheleza kwa chakula." — Gavana Sir Percy Girouard, 1908, Nyaraka Rasmi za Serikali ya Kikoloni ya Kenya (Colonial Office Archives, CO 533)

What the numbers miss: Maisha Chini ya Kipimo cha Ukoloni
Takwimu za kikoloni hazikuandika maumivu, hazikuweka rekodi ya miili ya watoto waliokufa kwa utapiamlo ndani ya hifadhi za Waafrika, wala hazikurekodi historia za wanawake waliobakwa wakati wa operesheni za kijeshi. Kile ambacho nambari zinashindwa kukamata ni ukubwa wa vurugu za kisaikolojia, kitamaduni na kijamii zilizosababishwa na ukoloni.
1. Kuvunjika kwa Familia na Mfumo wa Kijamii
Wanaume walipotenganishwa na familia zao kwa miezi sita hadi tisa kwa mwaka kufanya kazi kwenye mashamba ya walowezi au migodini, mzigo wote wa kilimo cha familia, malezi ya watoto na utunzaji wa wazee ulibaki mikononi mwa wanawake. Wanawake katika jamii kama za Wakikuyu, Wagiriama, na Wanyamwezi walilazimika kubeba majukumu mawili bila zana bora za kilimo. Vilevile, upinzani wa wanawake ulipuuzwa kwenye taarifa za kikoloni; kwa mfano, uasi wa kishujaa wa Mekatilili wa Menza (1913–1914) dhidi ya ukusanyaji wa vibarua kwa ajili ya mashamba ya walowezi wa Waingereza pwani ya Kenya uliandikwa na maafisa wa Uingereza kama "uchochezi wa mchawi wa kike" badala ya harakati halisi ya ukombozi wa kisiasa.
2. Vita vya Carrier Corps na Upotevu Usioandikwa
Wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia, Uingereza na Ujerumani zilipigana vikali Afrika Mashariki. Kwa kuwa reli zilikuwa chache na wanyama wa mizigo walikufa kwa ugonjwa wa mbung'o (trypanosomiasis), zaidi ya Waafrika 400,000 walisajiliwa kwa nguvu kama wabebaji mizigo ya kijeshi (Carrier Corps). Hakuna mnara wa heshima uliowajumuisha majina yao wote. Wakati wanajeshi Wazungu walipatiwa matibabu na fidia, zaidi ya wabebaji 100,000 walikufa porini kwa kipindupindu, nimonia na njaa, miili yao ikiachwa italiwe na fisi bila mazishi rasmi.
3. Njaa Zilizopangwa (Manufactured Famines)
Katika Tanganyika, sera ya Mbinu za Kuteketeza Kila Kitu (scorched-earth) iliyotekelezwa na jeshi la Wajerumani (Schutztruppe) kuanzia 1905 ili kuzima Vita vya Maji Maji iliharibu kabisa mzunguko wa uzalishaji chakula kusini mwa nchi. Wajerumani hawakuwaua wapiganaji pekee uwanja wa vita; walichoma maghala yote ya nafaka, walitupa sumu kwenye visima, na kuua wanyama wote wa kufugwa. Njaa iliyofuata, maarufu kama Njaa ya Fandikira au Njaa ya Magunya, iliua watu zaidi ya mara kumi ya wale waliouawa kwa risasi. Watoto walizaliwa wakiwa na udumavu wa kudumu, na vijiji vizima vilitoweka kwenye ramani.
"Tulikuwa na amri ya kuharibu kila kitu kinachoweza kutoa chakula kwa waasi. Vikosi vyetu vilichoma vijiji, viliteketeza mashamba na kuteka nafaka zote. Hatukujali kama watoto na wanawake walikufa kwa njaa; lengo lilikuwa ni kuvunja uti wa mgongo wa uasi mara moja na kwa daima." — Kapteni Wangenheim, 1906, Ripoti ya Kijeshi kwa Ofisi ya Kikoloni ya Kifalme, Berlin

By region / by decade: Mfumo wa Ukoloni Afrika Mashariki
Ili kuona jinsi mfumo huu ulivyofanya kazi kwa mpangilio wa miaka na maeneo, jedwali lifuatalo linaweka bayana mfululizo wa matukio ya kisheria, kijeshi na unyonyaji wa kiuchumi kuanzia muongo wa 1890 hadi uhuru katika miaka ya 1960.
| Muongo / Miaka | Eneo / Nchi | Sera au Tukio Kuu la Kikoloni | Mbinu ya Utekelezaji | Idadi ya Watu Walioathirika / Takwimu |
|---|---|---|---|---|
| Miaka ya 1890 | Kenya & Uganda | Ujenzi wa Reli ya Uganda ('Lunatic Line') | Nguvukazi ya Wahindi 32,000 na vibarua Waafrika | Vibandiko 2,493 vya vibarua vimeripotiwa kufa; upinzani wa Nandi |
| 1900–1910 | Tanganyika | Vita vya Maji Maji (1905–1907) | Kuchoma mashamba, njaa ya kulazimishwa | Vifo 100,000–300,000 vya raia; maeneo yote ya kusini kugeuka mapori |
| 1900–1910 | Kenya | Uvunjaji wa Upinzani wa Wanandi (1905) | Mauaji ya Koitalel Arap Samoei na jeshi la Richard Meinertzhagen | Ekari 100,000+ za Nandi kutwaliwa; mifugo 20,000 kuporwa |
| 1910–1920 | Afrika Mashariki Nzima | Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia (1914–1918) | Jeshi la Wabebaji (Carrier Corps) la lazima | Wabebaji 400,000+ kusajiliwa; zaidi ya 100,000 kufa kwa magonjwa na njaa |
| 1920–1930 | Kenya | Kuanzishwa kwa Mfumo wa Kipande (1920) | Sajili ya lazima ya vidole kwa wanaume wote | Zaidi ya wanaume 500,000 kufungwa kwenye mfumo wa udhibiti wa ajira |
| 1920–1930 | Tanganyika | Sheria ya Ardhi (Land Ordinance 1923) | Kutangaza ardhi yote kuwa 'Public Land' chini ya Gavana | Waafrika kupoteza umiliki wa asili, mashamba ya mkonge kukabidhiwa Waingereza |
| 1930–1940 | Kenya | Tume ya Ardhi ya Carter (1932–1934) | Kutenga rasmi mipaka ya White Highlands | Ekari milioni 7.5 kwa Wazungu 4,000; Waafrika milioni 3 kubanwa Reserves |
| 1940–1950 | Tanganyika | Mpango Fidhuli wa Karanga (Groundnut Scheme) | Matumizi ya pauni milioni 36 za Uingereza kubomoa misitu | Uharibifu mkubwa wa ekari 100,000 za ardhi bila mazao yoyote |
| 1950–1960 | Kenya | Hali ya Hatari na Mau Mau (1952–1960) | Kambi za mateso za 'Pipeline', vijiji vya uzio | Watu 1,077,000 kufungwa uzio; vifo 20,000 hadi 100,000 vya Waafrika |
| 1960–1963 | Ukanda Mzima | Uhuru wa Bendera na Mpango wa 'Million Acre' | Mikopo ya Benki ya Dunia kununua ardhi ya walowezi | Madeni makubwa ya taifa kuanzia siku ya kwanza ya uhuru |

The methodology fight: Vita vya Nyaraka na Takwimu Bandia
Utafiti wa kisasa wa historia ya ukoloni unakabiliana na kizuizi kikubwa: uharibifu wa makusudi wa nyaraka za serikali za kikoloni. Huu si uvumi wa kisiasa bali ni ukweli uliothibitishwa kisheria katika Mahakama Kuu ya London wakati wa kesi ya kihistoria ya maveterani wa Mau Mau dhidi ya Serikali ya Uingereza mnamo 2011–2013 (Mutua and Others v Foreign and Commonwealth Office).
Kabla ya mataifa ya Afrika kupata uhuru kuanzia mwishoni mwa miaka ya 1950 hadi 1963, Ofisi ya Kikoloni ya Uingereza (Colonial Office) ilizindua operesheni ya siri iliyopewa jina la Operation Legacy. Maelfu ya tani za nyaraka zinazoelezea utesaji wa wafungwa, mauaji ya kiholela, uharibifu wa vijiji na wizi wa fedha zilichomwa moto kwenye vinu maalum au kuzamishwa baharini katika masanduku mazito ya chuma.
Mbinu zilizotumika kufuta uhalifu huo zilijumuisha hatua zifuatazo za kiutawala:
- Uainishaji wa Nyaraka kwa Misingi ya Rangi: Nyaraka zote ziligawanywa katika makundi mawili: 'White Legacy' (nyaraka ambazo zingeweza kuachwa kwa serikali mpya za Waafrika) na 'Watch Files' (nyaraka za siri sana ambazo zingeweza kulitia aibu taji la Uingereza au kusababisha madai ya fidia ya kisheria).
- Uharibifu kwa Moto na Bahari: Nchini Kenya na Uganda, maofisa wa usalama wa Uingereza walichoma maelfu ya mafaili kwenye kambi za kijeshi kabla ya bendera kushushwa. Nyaraka zilizobaki zilisafirishwa kwa ndege za siri kuelekea Hanslope Park, kituo cha siri cha serikali ya Uingereza.
- Kuficha Nyaraka kwa Nusu Karne: Kwa zaidi ya miaka 50, serikali ya Uingereza ilikanusha rasmi uwepo wa mafaili haya, ikidai mahakamani kuwa yote "yalipotea". Ilipobainika mwaka 2011 kwamba mafaili zaidi ya 8,800 kutoka makoloni 37 yalikuwa yamefichwa Hanslope Park, dunia ilishuhudia uthibitisho wa kimaandishi wa ukatili uliopangwa kuanzia ngazi ya juu ya baraza la mawaziri London.
Kwa upande wa ukoloni wa Kijerumani, nyaraka nyingi za Schutztruppe ziliharibiwa wakati wa Vita Kuu ya Kwanza, na zile zilizosalia Berlin zilipuuzwa kwa miongo mingi kama kumbukumbu za "kawaida" za vita. Wanahistoria wa kiasili wamekuwa wakipambana na mbinu hizi za kifutio (erasure) kwa kutumia simulizi za mdomo (oral histories), nyimbo za kiasili, na kumbukumbu za mahakama za kimila ambazo wakoloni hawakufanikiwa kuziharibu.
"Ikiwa nyaraka zozote zina taarifa zinazoweza kutumiwa na maadui wa Uingereza au kuonyesha udhaifu wa kikosi chetu cha usalama, lazima ziteketezwe mara moja kwa moto chini ya usimamizi wa afisa Mzungu. Hakuna Mwafrika anayeruhusiwa kushuhudia uteketezaji huo." — Waraka wa Siri wa Ofisi ya Kikoloni (Colonial Office Circular No. 58), 1961, Hanslope Park Migrated Archives
What honest accounting would look like: Madai ya Fidia na Upatanisho wa Kihistoria
Ikiwa dunia ingekubali kufanya uhasibu wa kweli na wa haki kuhusu ukoloni katika Afrika Mashariki, mlinganyo wa fidia na madai ungebadilisha kabisa uhusiano wa sasa wa kiuchumi kati ya nchi za Magharibi na Bara la Afrika. Badala ya mataifa ya Ulaya kujiona kama "wafadhili" wanaotoa misaada ya maendeleo, yangeonekana kama wadaiwa wakubwa wanaopaswa kulipa mabilioni ya dola kwa uhalifu wa kihistoria na uporaji wa kiuchumi.
Uhasibu wa haki unapaswa kujengwa juu ya nguzo kuu nne zifuatazo:
1. Fidia ya Kifedha kwa Nguvukazi Iliyoibwa na Kodi ya Unyonyaji
Mamilioni ya Waafrika walifanya kazi kwa kulazimishwa chini ya sheria za kodi ambazo zilitumia hadi 70% ya mapato yao kujenga reli, barabara na bandari zilizowahudumia walowezi pekee. Kazi ya shokoa iliyojenga miundombinu hii haikuwahi kulipwa kwa thamani ya soko. Wanauchumi wa maendeleo wanakadiria kuwa ikiwa thamani ya mishahara iliyozuiliwa pamoja na riba ya kihistoria ingepigwa hesabu tangu 1900, deni la Uingereza na Ujerumani kwa jamii za Afrika Mashariki lingezidi dola za Marekani bilioni 450.
2. Utatuzi wa Umiliki wa Ardhi na Kufuta Mikataba Fidhuli
Wakati wa uhuru, serikali za kikoloni hazikurudisha ardhi iliyoporwa bure. Badala yake, Uingereza ilitoa mikopo kwa serikali mpya ya Kenya (kama vile Mpango wa Ekari Milioni / Million Acre Scheme) ili iwanunue walowezi wazungu ardhi yao wenyewe! Kwa maneno mengine, Waafrika walilazimika kulipia ardhi ya mababu zao kwa fedha za mikopo ambazo ziliweka mataifa mapya kwenye utumwa wa madeni. Hadi leo, zaidi ya 50% ya ardhi ya kilimo cha biashara katika maeneo yenye rutuba inamilikiwa na mashirika ya kimataifa au familia za tabaka tawala zilizorithi mashamba ya wakoloni, huku mamilioni ya wananchi wakisalia kama maskwota wasio na ardhi.
3. Kurejesha Mabaki ya Miili na Nyara za Kitamaduni
Maelfu ya mafuvu ya mashujaa wa Kiafrika waliouawa wakipigania uhuru wao bado yamehifadhiwa kwenye maghala na vyuo vikuu vya Ujerumani na Uingereza, yakitunzwa kama sampuli za 'kikabila'. Ingawa juhudi za kurudisha mafuvu zimeanza kwa kasi ndogo, kurudishwa huko kunapaswa kuambatana na kurejeshwa kwa mikuki, fimbo za kifalme, mikufu ya kitamaduni, na kumbukumbu zote zilizoibwa kutoka kwa jamii kama Wamasai, Wagogo, Wachagga, Wanandi na Wahehe.
4. Kutambua na Kukomesha Ukoloni Mamboleo (Neo-colonialism)
Swali la "ukoloni mamboleo ni nini" linajibiwa pale tunapoangalia namna mfumo wa kiuchumi ulivyobadilisha sura lakini ukabaki na tabia ile ile. Kama alivyoonya Rais Kwame Nkrumah, ukoloni mamboleo ni hali ambapo taifa lina bendera, wimbo wa taifa na rais mweusi, lakini uchumi wake wote unaongozwa kutoka nje kupitia maelekezo ya Benki ya Dunia, Shirika la Fedha la Kimataifa (IMF), na mikataba ya kibiashara inayolazimisha uuzaji wa malighafi ghafi kwa bei ya kutupwa huku tukiagiza bidhaa zilizosindikwa kwa bei ya juu sana. Uhasibu wa kweli unahitaji kuvunja utegemezi huu wa kifedha na kufuta madeni yote haramu ya kikoloni.
Vyanzo na usomaji zaidi
- The British National Archives: Records of the Colonial Office and Hanslope Park Migrated Archives
- JSTOR: The Maji Maji Rising: Famine, War and the German Colonial State (Gwassa & Iliffe)
- Harvard University Press: Imperial Reckoning: The Untold Story of Britain's Gulag in Kenya (Caroline Elkins)
- UNESCO General History of Africa: Volume VII - Africa under Colonial Domination 1880-1935
- BBC News: Mau Mau uprising: Kenyas veterans win payout from UK government
- Oxford University Press: Colonialism and Underdevelopment in East Africa (E. A. Brett)
Maswali ya mara kwa mara
- Ukoloni ni nini na ulikuwa na malengo gani makuu Afrika Mashariki?
- Ukoloni ni mfumo wa kisiasa, kijeshi na kiuchumi ambapo dola ngeni inavamia, inatawala na kuitumia nchi nyingine kwa maslahi ya taifa tawala (metropole). Afrika Mashariki, ukoloni wa Uingereza na Ujerumani ulilenga kupora ardhi yenye rutuba kwa kilimo cha biashara (kahawa, chai, mkonge), kuchimba madini, na kutumia nguvukazi ya Waafrika kupitia kazi za shokoa na kodi za lazima.
- Ukoloni ulianza mwaka gani katika ukanda wa Afrika Mashariki?
- Ukoloni rasmi ulianza kufuatia Mkutano wa Berlin wa 1884–1885 uliogawa Bara la Afrika. Nchini Tanzania (Tanganyika), Kampuni ya Kijerumani ya Afrika Mashariki (DOAG) ilianza uvamizi mnamo 1885 kabla ya serikali ya kifalme ya Ujerumani kuchukua utawala wa moja kwa moja mwaka 1891. Nchini Kenya na Uganda, Uingereza ilitangaza Himaya (Protectorate) rasmi mnamo 1894 na 1895.
- Kuna tofauti gani kati ya ukoloni mkongwe na ukoloni mamboleo?
- Ukoloni mkongwe ulihusisha uwepo wa jeshi, magavana na utawala wa moja kwa moja wa nchi ngeni ardhini ikitunga sheria na kupora waziwazi. Ukoloni mamboleo (neo-colonialism) ni mfumo wa kisasa ambapo nchi iliyopata uhuru wa bendera inaendelea kutawaliwa kiuchumi, kifedha na kisiasa kupitia madeni ya kimataifa, udhibiti wa mashirika ya kigeni ya kimataifa, na mikataba ya kibiashara inayonyonya rasilimali zake.
- Mfumo wa kazi za shokoa na kodi za kikoloni ulifanyaje kazi?
- Ili kuwalazimisha Waafrika kufanya kazi kwenye mashamba ya walowezi na miradi ya miundombinu, serikali za kikoloni zilianzisha kodi za fedha taslimu (Hut and Poll Tax). Kwa kuwa Waafrika hawakuwa na sarafu za Kizungu, walilazimika kuuza nguvu zao kwa walowezi kwa mishahara duni. Wale walioshindwa kulipa walikamatwa na kutumikishwa kazi za shokoa (forced labor) bila malipo, huku vitambulisho kama Kipande vikitumika kudhibiti mienendo yao.
- Je, ni athari gani za ukoloni zinazoshuhudiwa hadi leo katika jamii za Afrika Mashariki?
- Athari za ukoloni zinaonekana katika umiliki usio sawa wa ardhi ambapo familia za walowezi na mashirika ya kigeni bado yanashikilia maelfu ya hekta, mipaka ya kikabila iliyochorwa kiholela inayoendeleza migogoro, mifumo ya elimu na sheria inayotukuza lugha na tamaduni za kigeni, na uchumi wa kiasili uliovunjwa na kubadilishwa kuwa wazalishaji wa malighafi za nje badala ya kujitosheleza.