Mwalimu na Hatima ya Taifa: Nafasi ya Julius Nyerere Katika Uhuru wa Tanganyika

Uchambuzi wa kina unaobainisha nafasi ya Julius Nyerere katika uhuru wa Tanganyika unafichua kwamba ushindi wa 1961 haukuwa zawadi ya ukarimu kutoka himaya ya Uingereza, bali ulikuwa matokeo ya mkakati madhubuti wa kisiasa, ujenzi wa nidhamu ya umma, na diplomasia thabiti iliyomulika unyonyaji na ubaguzi wa kikoloni mbele ya jukwaa la kimataifa.

Ukweli Muhimu Kuhusu Harakati za Uhuru

• Tarehe ya Kuzaliwa na Chimbuko: Julius Kambarage Nyerere alizaliwa tarehe 13 Aprili 1922 huko Butiama, akiwa mtoto wa Chifu Nyerere Burito wa kabila la Wazanaki.
• Kuanzishwa kwa TANU: Mnamo tarehe 7 Julai 1954, Nyerere aliongoza kubadilishwa kwa chama cha kijamii cha Tanganyika African Association (TAA) kuwa chama cha kisiasa cha Tanganyika African National Union (TANU).
• Diplomasia ya UN: Nyerere alihutubia Baraza la Udhamini la Umoja wa Mataifa (UN Trusteeship Council) mara mbili mjini New York—mwaka 1955 na 1956—akidai tarehe rasmi ya uhuru wa Tanganyika.
• Ushindi wa Uchaguzi: Katika uchaguzi wa Baraza la Kutunga Sheria wa 1958/1959 na uchaguzi mkuu wa Agosti 1960, TANU ilipata ushindi wa kishindo kwa kutwaa viti 70 kati ya 71.
• Kilele cha Uhuru: Tanganyika ilipata uhuru wake kamili tarehe 9 Desemba 1961, Nyerere akiwa Waziri Mkuu wa kwanza, kabla ya kuwa Jamhuri tarehe 9 Desemba 1962.

The scene

Mnamo mwezi Machi 1955, jumba la Umoja wa Mataifa mjini New York lilishuhudia taswira isiyo ya kawaida. Mwalimu wa shule mwenye umri wa miaka 32, aliyevaa suti ya kawaida na mwenye mwanya uliojitokeza akiongea, alisimama mbele ya Baraza la Udhamini la UN. Alikuwa ametumwa na wanakijiji, wafanyakazi wa mashambani, na wanaharakati wa mitaa ya Dar es Salaam, ambao walichanga fedha kwa shida kupitia ununuzi wa kadi za chama na michango ya shilingi moja moja ili kumlipia tiketi ya ndege. Mtu huyo alikuwa Julius Kambarage Nyerere.

Katika ukumbi huo, wawakilishi wa mamlaka za kikoloni—Uingereza, Ufaransa, Ubelgiji—walimtazama kama kero nyingine ndogo kutoka Afrika Mashariki. Uingereza, ikiongozwa na Gavana wake shupavu nchini Tanganyika, Sir Edward Twining, ilikuwa imetumia miongo kadhaa kujenga hadithi kwamba Waafrika wa eneo hilo walikuwa "watoto kiustaarabu" ambao wangehitaji nusu karne nyingine kabla ya kuwa na uwezo wa kujitawala. Wakati huo, Tanganyika ilikuwa ikikamuliwa malighafi zake kuu: katani (sisal), kahawa, pamba na almasi kutoka migodi ya Williamson huko Mwadui, huku asilimia 90 ya wazalendo wakiwa hawajui kusoma wala kuandika na wakikabiliwa na kodi kandamizi ya kichwa (poll tax).

Nyerere hakutumia lugha ya kuomba huruma. Alitumia lugha ya mkataba wa Umoja wa Mataifa wenyewe. Aliiambia dunia bila kuficha: Tanganyika ilikuwa nchi ya Waafrika, na utawala wa kikoloni ulikuwa kinyume cha utu na sheria za kimataifa.

Origins

Ili kuelewa nafasi ya Julius Nyerere katika uhuru wa Tanganyika, ni lazima kuchunguza asili ya uasi wake wa kiakili. Alizaliwa katika kijiji kidogo cha Butiama, karibu na mwambao wa Ziwa Victoria. Akiwa mtoto wa kiume wa Chifu Nyerere Burito, hakuwa ametengwa na dhuluma iliyokuwa ikitendeka chini ya utawala wa Waingereza waliotumia sera ya "Utawala Usio wa Moja kwa Moja" (Indirect Rule). Sera hii iliwatumia machifu wa jadi kama wakusanya kodi na wasimamizi wa sheria katili za kilimo cha lazima kwa niaba ya Dola ya Malkia.

Elimu yake ya msingi ilianzia Shule ya Native Administration huko Mwisenge, Musoma, kabla ya kujiunga na Shule ya Sekondari ya Tabora Boys—ngome ya mafunzo ya watoto wa machifu iliyoundwa kufundisha watumishi wa ngazi ya chini wa kikoloni. Hata hivyo, Tabora haikumfanya Nyerere awe kibaraka; ilimpa uwezo wa kuchambua muundo wa lugha ya mkoloni na kuona udhaifu wa himaya hiyo.

Mnamo 1943, Nyerere aliwasili Chuo Kikuu cha Makerere huko Kampala, Uganda, kitovu cha wasomi wachache wa Kiafrika wa wakati huo. Hapa, Nyerere alianzisha tawi la kwanza la wanafunzi la Tanganyika African Association (TAA) na kuongoza mijadala iliyohoji ubaguzi wa rangi kwenye mishahara na upatikanaji wa huduma za kijamii.

Baadaye, kati ya 1949 na 1952, alikwenda Chuo Kikuu cha Edinburgh nchini Scotland, ambako alipata shahada ya Uzamili (Master of Arts). Edinburgh ilikuwa uzoefu wa kipekee: kwa mara ya kwanza, aliona umaskini wa Wazungu wenyewe katika mitaa ya wafanyakazi, jambo lililovunja hekaya ya kikoloni kuwa Mzungu alikuwa kiumbe bora kiasili. Alisoma falsafa za Fabian Socialism na kujionea jinsi dola inavyoweza kupangwa upya ili kuwatumikia wengi.

Aliporejea Tanganyika mwaka 1952 kufundisha katika Shule ya Sekondari ya St. Francis huko Pugu, nje kidogo ya Dar es Salaam, hakuwa tena mwalimu wa kawaida. Alikuwa mwanamapinduzi aliyetulia lakini mwenye dhamira isiyotetereka.

The turning point

Nafasi ya Julius Nyerere katika uhuru wa Tanganyika ilibadilika kutoka kwenye fikra na kuwa nguvu halisi ya kisiasa mnamo tarehe 7 Julai 1954 (Saba Saba). Katika mkutano uliodumu kwa siku nne katika ukumbi wa Arnautoglu jijini Dar es Salaam, wajumbe wa TAA walikubaliana na wito wa Nyerere: kugeuza chama hicho kutoka klabu ya kijamii ya watumishi wa serikali kuwa chama cha ukombozi wa kisiasa—TANU. Shabaha kuu ilikuwa moja tu: Uhuru na Kazi.

Serikali ya kikoloni, ikiongozwa na Gavana Twining, ilijibu kwa hila na ukandamizaji. Twining alitangaza marufuku kwa watumishi wa umma kujiunga na TANU. Hii ilimlazimu Nyerere kufanya uamuzi mgumu uliotikisa maisha yake: kuchagua kati ya mshahara mnono wa ualimu Pugu au kuiongoza nchi kuelekea uhuru akiwa hana uhakika wa kipato. Mnamo Machi 1955, Nyerere alijiuzulu ualimu. Katika barua yake maarufu, alisema ilikuwa haiwezekani kuwafundisha vijana thamani ya uhuru darasani huku yeye mwenyewe akiwa mtumwa nje ya darasa.

"Tanganyika inapaswa kuwa nchi huru. Hili halihitaji mjadala. Ni haki ya kiasili ya watu wa nchi hii kujitawala wenyewe, kama ilivyo haki ya Waingereza kujitawala huko kwao Uingereza." — Julius K. Nyerere, Hotuba kwa Baraza la Udhamini la Umoja wa Mataifa, New York, 7 Machi 1955.

Mkakati wa Nyerere ulitofautiana na harakati nyingine za Afrika Mashariki za wakati huo, kama vile uasi wa silaha wa Mau Mau nchini Kenya. Akivutiwa na mbinu za Satyagraha (upinzani usio na vurugu) zilizoongozwa na Mahatma Gandhi nchini India, Nyerere alisisitiza nidhamu ya kisheria na matumizi ya lugha moja: Kiswahili.

Gavana Twining alijaribu kila mbinu kusambaratisha TANU. Alianzisha chama cha vibaraka wa kikoloni kilichoitwa United Tanganyika Party (UTP) mnamo 1956, kilichofadhiliwa na matajiri wa Kizungu na machifu waoga. Aidha, Waingereza waliweka mfumo dhalimu wa upigaji kura ulioitwa "Kura Tatu" (tripartite voting system) katika uchaguzi wa 1958. Chini ya mfumo huu, kila mpiga kura alilazimika kumpigia kura mgombea Mzungu, Mhindi, na Mwafrika—mkakati uliolenga kuwahakikishia walowezi udhibiti wa nchi.

Wengi ndani ya TANU walitaka kususia uchaguzi huo kwa hasira. Katika Mkutano Mkuu wa TANU uliofanyika Tabora mnamo Januari 1958, Nyerere alidhihirisha uwezo wake wa kipekee wa uongozi. Alisimama kidete na kuwashawishi wajumbe kwamba kususia uchaguzi kungeipa serikali ya kikoloni fursa ya kuonyesha ulimwengu kwamba Waafrika hawataki demokrasia. Alitetea ushiriki: TANU ingeweka wagombea Waafrika na kuwaunga mkono Wazungu na Wahindi waliokuwa na mrengo wa haki na waliopinga ukoloni.

Matokeo yalikuwa mapigo mazito kwa himaya ya Uingereza. TANU ilishinda viti vyote ilivyowania, huku chama cha serikali cha UTP kikipata aibu na kufutika kabisa kwenye ramani ya siasa.

Hatua Kuu Katika Njia ya Uhuru (1954–1961)

What they built

Nafasi ya Julius Nyerere katika uhuru wa Tanganyika haikukomea kwenye majukwaa ya kisiasa tu; ilijikita katika ujenzi wa miundombinu ya kijamii na kitaasisi iliyovunja ukabila. Wakati nchi nyingi za Kiafrika zikielekea kwenye uhuru zikiwa zimegawanyika katika misingi ya kikabila—kama ilivyokuwa Nigeria au Kenya—Nyerere alijenga taifa lililoungana kupitia mikakati madhubuti.

1. Muundo wa Uhamasishaji wa TANU

Chini ya uongozi wake, TANU haikuwa kundi la wasomi pekee. Chama kilijengwa kuanzia ngazi ya seli za nyumba kumi, matawi ya vijiji, hadi wilaya. Nyerere alifungua milango kwa wanawake, ambao walikuwa uti wa mgongo wa harakati hizo. Mfano wa pekee ulikuwa ushirikiano wake na Bibi Titi Mohamed, kiongozi shupavu wa Umoja wa Wanawake wa TANU, ambaye alitembea nchi nzima akiandikisha wanachama maelfu kwa maelfu.

Kipengele cha Muundo	Hali ya Kikoloni (Kabla ya 1954)	Mabadiliko Yaliyoletwa na TANU (1954–1961)
Lugha ya Mawasiliano	Kiingereza kilitumika kiutawala; makabila yalitengwa	Kiswahili kilitumika nchi nzima kama nyenzo ya umoja
Ushiriki wa Wanawake	Walitengwa kabisa katika maamuzi na siasa	Wanawake waliongoza kamati za uhamasishaji na uandikishaji
Msingi wa Uongozi	Machifu vibaraka waliolipwa na London	Viongozi waliochaguliwa kidemokrasia na wanachama
Mtazamo wa Kikabila	Sera ya Divide et Impera (Gawa Utwale)	Marufuku ya siasa za ukabila na ubaguzi wa kidini

2. Kiswahili Kama Silaha ya Kimkakati

Uamuzi wa Nyerere wa kutumia lugha ya Kiswahili kama lugha rasmi ya TANU ulikuwa pigo kuu kwa mkoloni. Maafisa wa Kiingereza walitegemea wakalimani na walishindwa kufuatilia mikutano ya hadhara ambapo Nyerere alitumia mafumbo, methali, na nahau za Kiswahili kuwaeleza wananchi dhana za ubeberu, usawa, na haki za binadamu bila kukiuka sheria za kikoloni za uchochezi.

"Mtu hawezi kuwa huru nusu nusu. Uhuru hauwezi kuwa pendeleo la wachache au zawadi ya mtawala; ni haki ya msingi inayopaswa kurejeshwa kwa wananchi wote mara moja." — Julius K. Nyerere, Freedom and Unity / Uhuru na Umoja, Oxford University Press, 1966.

Matokeo ya Uchaguzi Mkuu wa Tanganyika (1958 na 1960)

Takwimu za uchaguzi wa kuelekea uhuru zinathibitisha namna TANU ilivyofuta kabisa uwepo wa vyama vilivyofadhiliwa na masilahi ya kikoloni:

Mwaka wa Uchaguzi	Viti vya Baraza	Viti Vilivyoshindwa na TANU	Viti vya UTP / Vikundi vya Walowezi	Asilimia ya Ushindi wa TANU
1958/1959	30	30 (ikijumuisha wagombea iliowaunga mkono)	0	100%
1960	71	70	1 (Mpinzani huru)	98.6%
1961 (Uhuru Kamili)	Serikali Yote	Baraza la Mawaziri chini ya Nyerere	Hakuna (Mkoloni alikabidhi madaraka)	100%

Ushindi huu mkubwa ulimlazimu Gavana mpya, Sir Richard Turnbull (aliyemrithi Twining mnamo 1958), kukiri ukweli halisi. Turnbull alitambua kuwa kuzuia harakati za Nyerere kungesababisha vita vya umwagaji damu ambavyo Uingereza isingeweza kuvishinda, hasa baada ya fedheha ya Vita vya Mfereji wa Suez (1956) na kuongezeka kwa gharama za ukoloni kote ulimwenguni.

The cost

Uhuru wa Tanganyika mara nyingi unaelezwa kwa juu juu kama harakati "za amani". Hata hivyo, maelezo haya yanaficha gharama kubwa ya kibinadamu, kiuchumi, na kisaikolojia iliyolipwa na wazalendo:

1. Umasikini na Kususwa Kiuchumi: Uingereza iliondoka Tanganyika ikiwa imeacha nchi katika hali mbaya ya umaskini. Wakati wa uhuru mwaka 1961, nchi nzima yenye ukubwa wa zaidi ya kilomita za mraba 940,000 ilikuwa na Wahandisi wa Kiafrika wawili tu, madaktari wa Kiafrika 12, na asilimia 85 ya wananchi hawakujua kusoma wala kuandika. Hakukuwa na chuo kikuu hata kimoja ndani ya mipaka ya Tanganyika.
2. Kufukuzwa Kazi na Kufungwa: Maelfu ya watumishi wa umma na walimu waliotii wito wa TANU walifutwa kazi na serikali ya kikoloni, wakapoteza pensheni zao, na familia zao zikateseka kwa njaa. Viongozi wengi wa mitaa walikamatwa na kuwekwa ndani chini ya sheria za dharura.
3. Mateso ya Kisaikolojia na Mfumo wa Kikoloni: Hadi kufikia mwisho wa utawala wao, mamlaka za kikoloni ziliendelea kutumia viboko na adhabu za kinyama vijijini chini ya Native Authority Ordinances ili kulazimisha kilimo cha mazao ya biashara badala ya chakula.
4. Gharama za Kisiasa na Mgawanyiko: Shinikizo la kutafuta uhuru wa haraka lilileta mikwaruzo mikali ya ndani, hususan kutoka kwa wazalendo waliotaka kufukuzwa mara moja kwa Wazungu wote bila kujali utaalamu wao. Nyerere alilazimika kujiuzulu kwa muda nafasi ya Waziri Mkuu mwezi mmoja tu baada ya uhuru (Januari 1962) ili kurudi vijijini kuimarisha nidhamu ndani ya TANU na kutuliza manung'uniko hayo.

"Ili nchi iendelee, inahitaji vitu vinne: Watu, Ardhi, Siasa Safi, na Uongozi Bora. Uhuru haukutuletea utajiri wa ghafla; ulitupa fursa ya kuondoa aibu ya umaskini wetu kwa mikono yetu wenyewe." — Julius K. Nyerere, Azimio la Arusha, Dar es Salaam: Idara ya Habari ya TANU, 1967.

What they still teach us

Kutathmini upya nafasi ya Julius Nyerere katika uhuru wa Tanganyika katika karne ya 21 kunatoa mafunzo muhimu kwa bara la Afrika na mataifa yote yanayopambana na mifumo mipya ya ukoloni mamboleo (neo-colonialism):

• Uwezo wa Mshikamano Bila Ukabila: Nyerere alithibitisha kuwa tofauti za kidini na kikabila si kikwazo cha asili cha maendeleo, bali ni zana zinazotumiwa na wakoloni kutawala. Alikataa kuunda vyama vya kikabila au kanda, msingi ambao unaifanya Tanzania kubaki thabiti hadi leo huku majirani zake wakitikiswa na migogoro ya wenyewe kwa wenyewe.
• Uongozi wa Kimaadili na Kujinyima: Tofauti na viongozi wengi wa zama zake waliojilimbikizia mali na ardhi mara baada ya wakoloni kuondoka, Nyerere aliongoza kwa kielelezo cha maisha duni. Alikataa mishahara mikubwa ya serikali na akaweka misingi iliyozuia viongozi wa umma kuwa wafanyabiashara kupitia Miiko ya Uongozi ya Azimio la Arusha.
• Diplomasia ya Kanuni: Nyerere hakuruhusu Tanganyika huru kuwa kibaraka wa kambi yoyote wakati wa Vita Baridi. Alisimamia msimamo wa nchi zisizofungamana na upande wowote (Non-Aligned Movement), akitangaza kuwa Tanganyika haikuwa tayari "kuchagua marafiki au maadui kwa amri ya London au Washington."
• Ukombozi Haujakamilika: Somo kubwa zaidi kutoka kwa Mwalimu ni kwamba uhuru wa bendera hauna maana yoyote ikiwa nchi haina uhuru wa kiuchumi. Nyerere alitambua wazi kuwa kupata kiti Umoja wa Mataifa hakukuwa mwisho wa mapambano, bali ilikuwa hatua ya mwanzo tu ya kuondoa minyororo ya utegemezi wa kifedha.

Leo hii, pale jina la Mwalimu Julius Nyerere linapotajwa, halikumbukwi tu kama jina la rais wa zamani, bali kama alama ya ujasiri wa kiakili uliowezesha taifa changa, masikini, na lililotengwa kusimama kidete na kuishinda himaya kubwa ya kikoloni duniani bila kumwaga damu ya wananchi wake.

Maswali Yanayoulizwa Mara kwa Mara (FAQ)

Je, nafasi ya Julius Nyerere katika uhuru wa Tanganyika ilihusisha matumizi ya silaha?

Hapana. Mbinu kuu zilizotumiwa na Julius Nyerere na TANU zilikuwa ni za kisheria na amani: migomo ya kiraia, uhamasishaji wa kisiasa vijijini, matumizi ya lugha ya Kiswahili kuunganisha wananchi, na mashinikizo ya kidiplomasia kupitia Baraza la Udhamini la Umoja wa Mataifa (UN Trusteeship Council). Nyerere aliamini kuwa matumizi ya silaha yangeleta maangamizi makubwa kwa wananchi wasio na hatia na kuharibu nchi.

Ni wazalendo gani wengine walioshirikiana kwa karibu na Nyerere?

Ingawa Nyerere alikuwa msemaji mkuu, harakati za TANU zilijengwa na maelfu ya wazalendo. Miongoni mwao ni pamoja na Bibi Titi Mohamed (kiongozi wa wanawake), Abdulwahid na Ally Sykes (waasisi wa mwanzo wa TANU kutoka TAA), Dk. Vedasto Kyaruzi, Rashidi Mfaume Kawawa, na Chifu Thomas Marealle wa Uchagga.

Kwa nini Gavana Edward Twining alipinga TANU kwa ukali kiasi kile?

Gavana Twining aliwakilisha masilahi ya walowezi wa Kizungu na masilahi ya kijiografia ya Uingereza. Aliamini kuwa Waafrika hawakuwa tayari kiakili kujitawala na alihofia kuwa ushindi wa TANU ungevunja udhibiti wa Uingereza juu ya mashamba ya katani, migodi ya almasi, na njia za kibiashara za Bahari ya Hindi.

Nini kilikuwa maana ya kauli mbiu "Uhuru na Kazi"?

Nyerere alisisitiza kauli mbiu ya "Uhuru na Kazi" ili kuondoa dhana potofu miongoni mwa wananchi kwamba uhuru ungeleta mali za bure kutoka mbinguni. Alitaka kila mwananchi aelewe kuwa kuondoka kwa serikali ya kikoloni kulimaanisha kuanza kwa kazi ngumu zaidi ya kujenga taifa kwa jasho lao wenyewe.

Nyerere alichukua nafasi gani mara tu baada ya uhuru wa tarehe 9 Desemba 1961?

Wakati Tanganyika inapata uhuru tarehe 9 Desemba 1961, nchi ilikuwa bado chini ya mfumo wa kifalme wa Uingereza kikatiba (Dominion status), na Nyerere alikuwa Waziri Mkuu wa kwanza. Ilipofika tarehe 9 Desemba 1962, Tanganyika ilipitisha katiba ya Jamhuri na Nyerere akaapishwa kuwa Rais wa kwanza wa nchi hiyo.

Sources & further reading

• Iliffe, John. (1979). A Modern History of Tanganyika. Cambridge University Press. https://www.cambridge.org/core/books/modern-history-of-tanganyika/
• Nyerere, Julius K. (1966). Freedom and Unity / Uhuru na Umoja: A Selection from Writings and Speeches 1952–1965. Oxford University Press. https://global.oup.com/
• Brennan, James R. (2012). Taifa: Making Nation and Race in Urban Tanzania. Ohio University Press. https://www.ohioswallow.com/book/Taifa
• Said, Mohamed. (1998). The Life and Times of Abdulwahid Sykes (1924–1968): The Untold Story of the Muslim Struggle against British Colonialism in Tanganyika. Minerva Press. https://www.worldcat.org/title/life-and-times-of-abdulwahid-sykes/oclc/40754128
• United Nations. (1955). Report of the United Nations Visiting Mission to Trust Territories in East Africa on Tanganyika. Trusteeship Council Official Records. https://digitallibrary.un.org/